POZDROWIENIA HISTORIA INSTYTUT DZIŚ MEDIA O NAS GALERIA QUIZ PUBLIKACJE DEDYKACJE AUTORZY 75 LAT INSTYTUTU


HISTORIA


Skrzyżowanie alei Sugar (dziś Andrassyego) i ulicy Nagymezo (1878)
Skrzyżowanie alei Sugár (dziś Andrássyego) i ulicy Nagymező (1878)

Pierwsza umowa o współpracy kulturalnej Rzeczypospolitej Polskiej i Królestwa Węgier z 21 października 1934 roku dała podstawę do utworzenia Instytutu Polskiego w Budapeszcie z początkiem 1939 r., przy czym oficjalne otwarcie nastąpiło w dniu 24 maja 1939 r. Obok Londynu, Instytut Polski w Budapeszcie stał się jedną z dwóch pierwszych placówek promujących polską kulturę za granicą, a jednocześnie – wspólnie z Instytutem Włoskim – jednym z dwóch pierwszych zagranicznych instytutów kultury na Węgrzech.

Program uroczystego otwarcia Instytutu Polskiego w Budapeszczcie (1939)
Oficjalny program uroczystego otwarcia Instytutu Polskiego w Budapeszczcie (1939)


II WOJNA ŚWIATOWA

Mimo zamknięcia Poselstwa RP w Budapeszcie, Instytut nie przestał funkcjonować w czasie II wojny światowej, aż do zajęcia Węgier przez nazistowskie Niemcy w dniu 19 marca 1944 roku. Było to możliwe na zasadzie absolutnego wyjątku: władze węgierskie opierały się niemieckim naciskom, powołując się na autonomię Królewskiego Uniwersytetu Pétera Pázmánya, którego pracownikiem był pierwszy dyrektor Instytutu prof. Zbigniew Załęski. W rezultacie Instytut był jedynym miejscem na mapie okupowanej Europy, gdzie oficjalnie i po polsku mówiono o polskiej kulturze i o Polsce. W tym trudnym okresie pracownicy Instytutu w pierwszym rzędzie zaangażowani byli w pomoc polskim uchodźcom wojskowym i cywilnym internowanym na Węgrzech po klęsce wrześniowej 1939 roku. Placówka opiekowała się także Polakami uwięzionymi za działalność konspiracyjną. Wyjątkowe okoliczności spowodowały, że w Instytucie nauczano wówczas języka węgierskiego, aby umożliwić zainteresowanym przyjęcie na studia wyższe na uczelniach węgierskich. Prof. Załęski umiejętnie przezwyciężał przeszkody natury formalnej, uzyskując akceptację zaświadczeń Instytutu jako dokumentów

Album na 30-lecie powojennej Kultury Polskiej
Album na 30-lecie powojennej "Kultury Polskiej"


uprawniających do podjęcia studiów. W sumie z możliwości tej skorzystało, na różnych kierunkach, około 350 osób. W czerwcu 1941 roku Instytut rozpoczął wydawanie klasyki polskiej literatury (ok. 80 tytułów) pod tytułem „Biblioteka Polska”. W serii „Hungarica” wydawano autorów węgierskich, zarówno prozaików jak i poetów (66 tytułów). Ponadto ukazywały się podręczniki szkolne, nuty i słowniki, a także czasopismo „Rocznik Polski” i dwutygodnik dla dzieci „Jestem Wasza” (25 numerów). Instytut wydawał także tygodnik „Materiały Obozowe” o treści popularno-naukowej, z tekstami literackimi i nutami oraz prowadził Wyższe Studium dla Uchodźców.


POWOJENNA CZYTELNIA POLSKA

Po wojnie, od 1951 roku, promocją polskiej kultury na Węgrzech zajęła się Czytelnia Polska, bezpośrednia spadkobierczyni przedwojennego Instytutu Polskiego. Już rok później w siedzibie przy ulicy Váci zaczęto organizować kursy języka polskiego, które szybko stały się popularne dzięki charyzmatycznej osobowości głównego lektora Istvána Varsányiego.

Witryna Czytelni Polskiej (1955)
Witryna Czytelni Polskiej (1955)

Szacuje się, że w ciągu ponad 30 lat dzięki „Pista bácsi”, jak nazywali go słuchacze, niezapomnianą przygodę z językiem polskim przeżyło 17 tysięcy osób. Popyt na polską prasę wzrósł ogromnie w gorącym dla obu krajów 1956 roku, kiedy to czytelnicy węgierscy z pasją śledzili rozwój wydarzeń w Polsce. „Czytelnia Polska była regularnie odwiedzana przez grupę studentów polskich studiujących w tym czasie na budapeszteńskiej Politechnice. Dzielili się oni informacjami z polskich gazet ze studentami węgierskimi” – wspomina János Tischler, historyk, dyrektor Węgierskiego Instytutu Kultury w Warszawie. Mimo dogodnej lokalizacji, siedziba przy ulicy Váci nie była optymalna do zaspokojenia wszystkich potrzeb, szczególnie prowadzenia kursów językowych dla wciąż rosnącej liczby słuchaczy. Stąd już pod koniec lat 1950-tych rozpoczęły się poszukiwania alternatywnego miejsca.

Aleja Stalina (dziś Andrássyego) 32-34, około 1950 roku
Aleja Stalina (dziś Andrássyego) 32-34, około 1950 roku


   


10-lat polsko-węgierskich stosunków kulturalnych 1948-1958, katalog Ambasady PRL w Budapeszcie, seria Dzisiejsza Polska
"10-lat polsko-węgierskich stosunków kulturalnych 1948-1958", katalog Ambasady PRL w Budapeszcie, seria "Dzisiejsza Polska"


"OKNO NA ŚWIAT" W SAMYM SERCU PESZTU

Przeprowadzka w 1964 roku do znacznie obszerniejszej, zajmowanej do dziś, siedziby w centrum Pesztu pozwoliła jeszcze lepiej zaistnieć polskiej kulturze w węgierskim życiu publicznym.

Recital w sali kinowej (lata 1960-te)
Recital w sali kinowej (lata 1960-te)

Pod oficjalną nazwą Ośrodka Informacji i Kultury Polskiej (OIKP) placówka w świadomości budapeszteńczyków funkcjonowała po prostu jako Lengyel Kultúra. Wielu Węgrów poznawało bliżej Polskę albo przywoływało wspomnienia z podróży do Polski, odwiedzając sklep funkcjonujący przy OIKP w skrzydle od strony alei Andrássyego. Można w nim było nabyć wyroby polskiego rzemiosła, biżuterię, kryształy i ceramikę, polską literaturę, płyty z nagraniami polskiej muzyki klasycznej, jazzowej i popularnej. Fani jazzu mogli zdobyć również płyty zagranicznych sław występujących na warszawskim Jazz Jamboree. Kilka razy w roku Ośrodek wyjeżdżał poza Budapeszt.

Debata z okazji 10-lecia Solidarności, Kiss Gy. Csaba i Matyas Lajos Szabo
Debata z okazji 10-lecia Solidarności; Kiss Gy. Csaba (2. z p.) i Mátyás Lajos Szabó (2. z l.)

„Organizowaliśmy Dni lub nawet Tygodnie Polskie składające się z wystaw, pokazów rękodzieła, wykładów okolicznościowych, często w zakładach pracy. Takie wyjazdy w teren, typowe również dla instytutów kultury pozostałychpaństw socjalistycznych, koordynowane były przez węgierski Patriotyczny Front Ludowy” – wyjaśnia Erzsébet Szenyán, tłumaczka w OIKP w latach 1974-1980. W ten sposób OIKP stał się nieformalnym miejscem spotkań rodzącego się środowiska węgierskiej opozycji demokratycznej. „W latach 1980-tych pokazy polskich filmów oraz debaty z udziałem gości z Polski w ramach Klubu

Spotkanie polskich i węgierskich reżyserów (1976), od l.: Jan Nowicki, Marta Meszaros, Andrzej Wajda, 3. z p. Andrzej Szalawski; toast wnosi dyr. Kobiałka
Spotkanie polskich i węgierskich reżyserów (1976), od l.: Jan Nowicki, Marta Meszaros, Andrzej Wajda, 3. z p. Andrzej Szalawski; toast wnosi dyr. Kobiałka

Polonistów gromadziły takich późniejszych liderów węgierskiego życia publicznego po 1989 roku jak dr József Antall junior, Árpád Göncz, István Csurka, Sándor Lezsák, György Konrád i Sándor Csoóri” – przypomina Wojciech Salapski, zastępca dyrektora OIKP w latach 1984-1986. Ryszard Kapuściński i Tadeusz Różewicz byli obecni na premierze węgierskich adaptacji „Cesarza” i „Kartoteki” w wykonaniu działającego przy Ośrodku do 1990 roku amatorskiego kółka teatralnego (Lengyel Kultura Szinjátszó Köre).

Tadeusz Różewicz w OIKP; 2. z p. Wanda Bende (1980)
Tadeusz Różewicz w OIKP, 2. z p. Wanda Bende (1980)

„Występy odbywały się w sali kinowej lub w piwnicy OIKP, na próbach spotykaliśmy się raz w tygodniu. Występowaliśmy również gościnnie, np. w Segedynie, Peczu i Szentendre. Za nadzór literacki i przekłady odpowiadał Dávid Csaba, natomiast za przygotowanie aktorskie Egon Szurmai. Naszym głównym partnerem i zarazem mentorem w Polsce był Teatr Adekwatny Magdaleny Teresy Wójcik i Henryka Boukołowskiego” – wspomina Wanda Bende, która również występowała w przedstawieniach.


PO UPADKU ŻELAZNEJ KURTYNY

Po przełomie 1989 roku stosunki kulturalne polskowęgierskie na poziomie międzyrządowym uregulowane zostały w umowach o współpracy kulturalnej (1992) i o instytutach kultury (1998). Ośrodek Informacji i Kultury Polskiej ponownie przemianowano na Instytut Polski w 1994 r., natomiast bardzo popularny sklep po kilku latach ustąpił miejsca galerii sztuki współczesnej PLATAN. W 2007 roku Instytut Polski w Budapeszcie został członkiem węgierskiego oddziału sieci Narodowych Instytutów Kultury Unii Europejskiej (EUNIC). W niezależnej analizie z 2014 roku Instytut Polski został uznany za jeden z czterech wiodących zagranicznych instytutów kultury na Węgrzech (w sumie ponad 20), obok Goethe Institut, Institut Français i Istituto Italiano di Cultura. Wysoką ocenę przyznano za dużą aktywność (ponad 100 projektów rocznie) oraz jakość oferty.

Wystawa Polski Fiat 126p w Galerii Platan (2012)
Wystawa "Polski Fiat 126p" w Galerii Platan (2012)

Jarosław Bajaczyk
HISTORIA INSTYTUTU

» Historia » Kamienie milowe » Siedziby » Ciekawostki

WSPOMNIENIA

» Tadeusz Olszański » Konrad Sutarski » Rafał Wiśniewski » Barbara Wiechno » Maciej Szymanowski » Roland Chojnacki » Arkadiusz Bernaś





@2014 Instytut Polski w Budapeszcie

1065 Budapest, Nagymező utca 15.



Stopka redakcyjna | Podziękowania